मोरङ, बेलबारी नगरपालिका–५, लिम्बूटोल । टोलको नाम लिम्बू भए पनि यहाँ मुसहर समुदाय आवादी बढी छ । टोलको बिहानी कोइलीको कुहुकुहसँगै सुरु हुन्छ । तर, लबरू ऋषिदेवलाई त्यो मिठास भोग्ने फुर्सद छैन । उनका चार बालबच्चा छन् । पत्नी र आमाको हेरचाहको जिम्मेवारी काँधमा छ ।
लबरू झिसमिसेमै उठ्छन्, एक ‘डोज’ सुर्ती बनाउँछन् र ओठमा च्याप्छन् । दुई खिल्ली चुरोट खल्तीमा राख्छन् र बेल्चा बोक्छन् । उनीजस्तै अधिकांश पुरुषहरूले हातमा बेल्चा समाएपछि टोलको दिनचर्यासुरु हुन्छ ।
अचम्मित भएको देखेपछि उनले स्पष्ट पार्न थपिन्, ‘यहाँका सबै पुरुषहरू दैनिक जाने त्यतैत हो । अन्त कहाँ जानु र ?’ तर अझै स्पष्ट हुन नसकेको देखेपछि उनले मुस्कुराउँदै भनिन्, ‘त्यहीँ तल खोलामा के ! बालुवा उतार्न ।’
उनको कुरा सुन्दा सुरुमा लाग्यो– व्यंग्य गरिरहेकी छन् । तर उनको कुरा सिधा थियो, त्यहाँ व्यंग्य या कुटिलताको कुनै गन्ध थिएन ।
संवाद गर्दैै जाँदा थाहा भयो– उनीहरूलाई देश चलाउने प्रधानमन्त्री बस्ने बालुवाटारबारे खासै जानकारी छैन । न त यो देश कसले चलाइरहेको छभन्ने चासो वा चिन्ता नै छ । चासो छ त, बिहानदेखि बेलुकासम्म हातमुख जोर्न हरदिन पुगिरहनु पर्ने बालुवाटारकै ।
स–साना दुःख–बिरामले उनीहरूलाई बालुवाटार जान रोक्दैन । ज्यानमा सन्चो होस् या बिसन्चो, उनीहरू त्यहाँ पुगेकै हुन्छन् ।
स–साना दुःख–बिरामले उनीहरूलाई बालुवाटार जान रोक्दैन । ज्यानमा सन्चो होस् या बिसन्चो, उनीहरू त्यहाँ पुगेकै हुन्छन् । गाउँको पश्चिमपट्टि छ लोहन्द्रा खोला । बेलबारी बजारदेखि लिम्बुटोलसम्मको करिब ११ किलोमिटर खोलाकिनारमा बालुवा चाल्ने मेलो चलिरहन्छ । लिम्बुटोल र त्यसनजिकैको बस्ती मटियारीका स्थानीयले बालुवा निकाल्ने त्यही ठाउँलाई बालुवाटार भन्छन् ।
००० लबरुको बालापन त्यतै हुर्कियो, जवानी फक्रियो अनि अनगिन्ती सपना त्यहीँको बालुवामा तप्केका पसिनासँगै फक्रिए, मुर्झाए । टोलका साथीहरूसँग हरेक बिहान उनी बालुवाटारमा धाउँछन् ।
सुकुम्बासी परिवारमा जन्मिए लबरू । समुदायमा शिक्षा दिने प्रचलन नै नभएका बखत भएकाले पढ्न पाएनन् ।
लवरुका बुबाले आफ्नो जीवन बालुवाटारमै बिताए । त्यसो त बाबु–बाजेले बालुवाटारमा बालुवा चाल्ने कामबाहेक अरूको खेत जोतेर जिन्दगी गुजारे । उनी पनि कहिलेकाहीँत्यस्तै जन गर्न (ज्यालादारीमा काम गर्न) जान्छन् । अरूको खेत जोतेर आएको आम्दानीले मात्रै पाँच जनाको परिवार पालिँदैन । त्यसैले शरीरको थकान बेवास्ता गर्दै बिहानै बालुवाटार पुग्नु उनको बाध्यता हो ।
बालुवा चाल्दा दिनको एक हजारदेखि दुई हजारसम्म कमाउँछन् उनीहरू । त्यही रकमले घर चल्छ । तर बालुवा चाल्ने काम पनि सबै मौसममा कहाँ हुन्छ र ?
‘अहिले त पानी कम हुन्छ, बर्खा लाग्दा समस्या नै हुन्छ’, लवरु भन्छन्, ‘असारसम्म त पूरै शरीर डुबाउने पानी हुन्छ । बालुवा निकाल्नै सकिँदैन ।’
उनीहरूले निकालेको बालुवा ठेकेदारका गाडी आएर लैजान्छन् । एक गाडी बालुवाको दुई हजारसम्म दिन्छन् ।
पानीमा पूरा शरीर भिजाएर दैनिकबालुवा निकाल्ने सकस उनको बुबाको शरीरले लामो समय झेल्न सकेन । त्यही निहुँमा बिरामी परेर बिदा भए । बुवाको शेषपछि पूरा घरको जिम्मेवारी उनको काँधमा आइपरेको हो । ०००
टोलकै सुमन ऋषिदेवको पनिबुवा बितेको दुई वर्ष भयो । पत्नी र दुई बालबच्चा नै अहिले उनको परिवार हो । बुबा हुँदै समुन छुट्टिएर बसेका थिए । उनका भाइ र आमा छुट्टै बस्छन् । पर्दा कहिलेकाहीँ सहयोग गर्छन् ।
खोलामै १२ घण्टासम्म खटिने उनका बुबालाई पानीकै असरले थला पार्यो । ‘राम्रो अस्पतालमा लैजान हामीसँग रकम थिएन । विराटनगरसम्म लग्यौं । तर, बाँच्नुभएन’, सुमन भन्छन्, ‘हामी पनि बिहानदेखि बेलुकासम्म खोलामै हुन्छौं । कुनदिन हाम्रो त्यस्तै हालत हुन्छ थाहा छैन । बलियो ओत लाग्ने घर र गरिखाने सानो जमिन भए यसरी ज्यान जोखिममा किन हाल्नुपथ्र्यो र ?’
धन्न ! लोहन्द्रा खोलाले बालुवाटारमा बालुवा रित्याएको भने छैन । गहिरिएका खाडलहरूमा लोहन्द्रा खोलाले हरेक बर्खामा बालुवा भरिदिन्छ र मुसहरको चुल्हो बल्छ ।
सानैदेखि सुमन बुबाकै साथमा लागेर खोलामा बालुवा निकाल्ने काममै लागे । पढ्न पाएनन् । ‘कहाँ पढ्न पाउनु र । आफ्नो जग्गा जमिन छैन । यहीकाम नगरे बेलुका चुल्हो बल्दैन । घाम–पानी जे भए पनि यही बालुवा चाल्नु बाध्यता हो’, उनी भन्छन् ।
‘दिनभर बालुवा निकाल्दा निकाल्दै शरीर लखतरान हुन्छ’, खोलामा बालुवा चाल्दै गर्दा सुमनले आफ्नो पोल खोजे, ‘थकाई मार्नलाई भए नि साँझ अलिकति पिउनै पर्छ । नत्र निद्रै लाग्दैन । राति निद्रा नपरे बिहान कसरी काम गर्नु ।’
००० बालुवाटारमा बालुवाको थुप्रोमा आफ्ना नानीबाबुको भविष्य कोर्ने प्रयासमा दिनरात खटिरहेका मुसहरमध्ये अर्का हुन् लेन्टु ऋषिदेव । आफ्नो पूरै जीवन खोलामै बिते पनि आफ्ना बालबालिकाले त्यस्तो नियति भोग्नु नपरोस् भनेर उनी दिनरात बालुवा चाल्न खटिन्छन् ।
‘गरिबीले स्कुल जान कहिल्यै दिएन । हाम्रो सपना, भविष्य जे भने पनि यही खोला नै हो । तर, हाम्रा बालबच्चाले भने दुःख नपाउन् भनेर बिरामी हुँदा पनि खोलामा आउन छाड्दिनँ । कमाएको केही रकम जम्मा पनि गर्ने गरेको छु’, उनले भने । आफ्ना बालबालिकाले राम्रोसँग पढाउने उनको सपना छ ।
‘बाबुबाजेले साहुको हलो जोतेरै बिताए, उनीहरूले दिएको अन्नपातले नै हाम्रो परान धाने,’ उनी थप्छन्, ‘तर, अहिले अरूको काम गरेर पनि त राम्रो पैसा दिँदैनन् । त्यो भन्दा यही बालुवा उतार्नै ठिक छ । कम्तीमा दिनभर काम गरेको परिश्रमको रकम बेलुका त पाइन्छ ।’
०००
बिहानै बालुवाटार पुग्ने पुरुषहरूलाई मध्य दिउँसोतिर परिवारमा महिला सदस्यले खाना र खाजा पुर्याउँछन् । बालुवा निकाल्न बालुवाटार पुगेका कारुलाल मुसहरलाई खाना र खाना पुर्याउने जिम्मेवारी बहन गरिरहेकी उनकी पत्नी बिना ऋषिदेव ‘सिजन’मा साहुको जन जान्छिन् ।
बिहानैदेखि जन गएर उनी १२ बजेतिर फर्किन्छिन् । तीन घण्टा घरको काम, खाजा र खानको व्यवस्था गरिसकेर फेरि तीन बजेतिर जन जान्छिन् । ‘हामीलाई जन गरेवापत दिनको चार सय रुपैयाँ दिन्छन् । हाम्रो कमाइले त के पुग्ने हो र ? बुढाले त्यही बालुवाटारबाटै ल्याएको पैसाले नै घरखर्च चल्ने होे’, उनले भनिन् ।
लिम्बुटोल र मटियारीमा करिब ३३ घरधुरी मुसहर छन् । उनीहरू अधिकांश ऐलानी जग्गाम छाप्रो बनाएर बसिरहेका छन् । केहीको भने ‘जनता आवास’ कार्यक्रममार्फत घर बनेको छ । बाँकी कसैको पनि पक्की घर र आफ्नो जग्गा छैन । अरूकै काम गरेर दैनिकी चलाउनेले जग्गा जमिन पनि कसरी जोड्नु र ?
लोहन्द्राले बालुवा बोक्न छाडेको दिन भने विपन्न मुसहरको मुखमा माड लाग्न पनि बन्द हुनेछ । न पक्की घर छ न आफैं कमाई खाने जमिन नै ।
तीन महिना खोला बन्द भएका बेला त घर खर्च चलाउन पनि सकसै हुन्छ । त्यसबेला अरुको काम गरेर ल्याएको रकमले धौ–धौ घर चल्छ ।
००० यतिबेला देशलाई स्थानीय चुनाव लागेको छ ।स्थानीय तहको पहिलो कार्यकाल सकिएको छ । पाँच वर्षसम्म नगरपालिकाले मुसहरजस्ता सुकुम्बासीका लागि कुनै योजना ल्याएन । भोट सम्झेर हो कि,अन्तिम वर्षमा भने केही सम्बोधन गर्न खोजे जस्तो देखियो । त्यसैअन्तर्गत ‘जनता आवास कार्यक्रम’अन्तर्गत केही घर निर्माण गरी हस्तान्तरण गरिएको छ । क्षमता विकासका लागि केही कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरेको छ ।
‘हामीले मुसहरका लागि योजना बनाएका थियौँ । गत सालबाट लागू भएको छ । अहिले उनीहरूको लागि आवास बनाउने काम भइरहेको छ’, बेलबारी नगरपालिकाका मेयर ज्ञानेन्द्र सुवेदी भन्छन्,‘जनता आवासअन्तर्गत १५ घर निर्माणका लागि ४० लाख रुपैयाँ बजेट निकासा भइसकेको छ । अहिलेसम्म पाँचवटा घर त बनिसकेका छन् । अन्य घर यही वर्षभित्र बनाएर हस्तान्तरण गर्ने तयारी छ ।’
यसो भन्दै गर्दा उनले समुदायप्रति पनि गुनासो गरे । ‘उनीहरूले चाहेकै ठाउँमा बनाइदिनुपर्छ । नत्र, बस्न मान्दैनन् । एक त आर्थिक अवस्था नै कमजोर छ तर आम्दानी बचाउन नसक्दा पनि उनीहरूको विकास हुन नसकेको हो’, उनले भने ।
नगरपालिकाको १७ लाख बजेटमा अहिले मुसहर बस्तीका महिला तथा बालबालिकाको क्षमता विकासका काम भइरहेको उनले बताए । अहिले सोही कार्यक्रमअन्तर्गत आर्थिक उपार्जनमा महिलालाई जोड्ने काम भइरहेको छ । मुसहर महिलालाई आर्थिक उपार्जनको माध्यममा जोड्दै ‘आर्थिक उन्नतिका लागि कार्यक्रम’अन्तर्गत बाख्रा, बंगुर वितरण तरकारी खेतीका लागि जग्गा खोज्ने काम पनि भइरहेको सुवेदी बताउँछन् ।
‘बाल शिक्षा, प्रौढशिक्षा र उनीहरूको क्षमता विकासका लागि अन्य काम पनि भइरहेका छन्,’वडा नम्बर ५ का अध्यक्ष विश्वबन्धु बस्नेतले पनि गुनासो पोखे, ‘तर, मुसहर आफैँ उत्सुक नहुँदा पनि समस्या भएको हो । यदि हामीले गरेको कामलाई उनीहरूले अपनत्व गरिदिने हो भने पनि धेरै विकास भइसक्छ ।’
अहिले मुसहरहरू बसेको जमिन बाटोमा पर्छ । स्थायी बसोबासका लागि नगरपालिकाले जग्गा दिनसक्ने अवस्था नभएको जनप्रतिनिधिहरू बताउँछन् । संघीय सरकार वा सुकुम्बासी आयोगले नै जग्गा दिएको खण्डमा घर बनाइदिन समस्या नहुने बस्नेतको भनाइ छ ।
आफ्नो पूरै जीवन खोलामै बिते पनि आफ्ना बालबालिकाले त्यस्तो नियति भोग्नु नपरोस् भनेर उनी दिनरात बालुवा चाल्न खटिन्छन् ।
‘एक त पहिल्यैदेखि अरूको घरमा काम गरेरै उनीहरूको गुजारा चल्यो । त्यसकारण पनि आफ्नो जग्गा जमिन केही भएन’, बस्नेत भन्छन्, ‘अहिले कमाएको केही बचत गरेको भए नि हुन्थ्यो । तर, दिनभर कमाएको बेलुका नै सिध्याउँछन् ।
सचेतनाका लागि गरिएको कार्यक्रम प्रभावकारी भएमा भने त्यो स्थितिमा सुधार आउने विश्वास छ ।’सुकुम्बासी आयोगले मुसहरको लगत संकलन गरिसकेको उनले बताए । अहिले नगरपालिकाले मुसहर महिलालाई आम्दानीसँग जोड्ने प्रयास गरेकाले भविश्यमा उनीहरूको गरिबी अन्त्य हुने विश्वास उनको छ । ०००
जनप्रतिनिधिका कुरालाई पत्याउन भने मुसहर बस्ती भने तयार देखिएन । उनीहरूको गुनासो छ– नेताहरूले सुकुम्बासी मुसहरलाई पक्की घर र कुटोकोदालो गर्नेे जमिन दिने आश्वासन दिएका थिए । त्यही आशामा मुसहरले आफ्नो अमूल्य भोट दिए । तर, नेताहरू पछि कहिल्यै फर्केर आएनन् । न त जग्गा पाए न घर नै । भोट माग्न आएकाहरू गाउँमा कहिल्यै देखिएनन् ।
‘अहिले पनि आउने नै त होलान् नि भोट माग्न । फेरि दिन्छन् आश्वासन तर, पूरा हुने होइन’, मुसहर अगुवा झुरो ऋषिदेव भन्छन्, ‘भोट त आखिर जसलाई भए नि हाल्नै पर्ने हो । तर, झुटो आश्वासन नदिए नि हुँदो हो । आसमा त बसिन्नथ्यो होला ।’
उनीहरू मुसहर बस्तीमा निर्वाचनको कुनै रौनक नभएको बताउँछन् । संवादैपिच्छे भन्छन्– अहिले पनि बाँडिने आश्वासन नै हो । भोट बटुल्नदिने मिठो आश्वासनले आश भन्दा धेरै पीडा दिन्छ ।
बरु, त्यो भन्दा त लोहन्द्रा खोलाले बालुवा थुपार्न भने कहिल्यै नछाडोस् भन्ने कामना गर्छन् उनीहरू । जहाँबाट उनीहरूको रोजीरोटी चलेको छ । हरेक बिहान भगवान् पुकार्दा पनि हिजोभन्दा धेरै बालुवा निकाल्न पाइयोस् भन्ने कामना हुन्छ ।
लोहन्द्राले बालुवा बोक्न छाडेको दिन भने विपन्न मुसहरको मुखमा माड लाग्न पनि बन्द हुनेछ । न पक्की घर छ न आफैं कमाई खाने जमिन नै । न त कमाइको कुनै स्थायी माध्यम नै । एक मात्र जरिया बालुवाटार नै हो ।
धेरै नेताको सपना बालुवाटार हुन्छ । तर यो बालुवाटार र त्यो बालुवाटारमा धेरै भिन्नता छ । काठमाडौंको बालुवाटारमा जो एकपटक छिर्छ, त्यसको जीवन पूरै बदलिन्छ । कहिल्यै फर्केर हेर्नुपर्दैन । खानपान मात्र बदलिँदैन, रहनसहन र हिँड्ने तरिका नै बदलिन्छ । महँगा सुटबुट र चिल्ला गाडीमा सयर सुरु हुन्छ ।
तर, मुसहरहरूको बालुवाटारमा कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन । बदलिन्छ त बर्खामा आउने भेलले बालुवाको थुप्रो । सुख्खामा निकालेको बालुवाको खाडल बर्खाले भरिदिन्छ र कमाइ खाने जरिया बन्छ सुकुम्बासी मुसहरको । जहाँ जीवन भने कहिल्यै बदलिएको देखिँदैन । एकजोर फाटेको चप्पल र च्यातिएको कपडामै जीवन चलेको देखिन्छ ।
धन्न ! लोहन्द्रा खोलाले बालुवाटारमा बालुवा रित्याएको भने छैन । गहिरिएका खाडलहरूमा लोहन्द्रा खोलाले हरेक बर्खामा बालुवा भरिदिन्छ र मुसहरको चुल्हो बल्छ ।
