सन् २०१३ को डिसेम्बरको एक रात। न कुनै घोषणा, न पोस्टर, न अन्तर्वार्ता, न प्रचार अभियान। संसारका रेकर्ड कम्पनीहरू, सङ्गीत समीक्षक र प्रशंसकहरू सुतिरहेका बेला बियोन्सेले चुपचाप आफ्नो नामकै एल्बम ‘बियोन्से’ इन्टरनेटमा राखिदिइन्।
बिहान उठ्दा सङ्गीत उद्योगको पुरानो नियम नै हल्लिएको थियो। कलाकारले महिनौँ प्रचार गरेर एल्बम बेच्ने परम्परालाई उनले एकै रातमा उल्टाइदिइन्। बियोन्सेले केवल एल्बम सार्वजनिक गरेकी थिइनन्, उनले सङ्गीत उद्योगलाई सन्देश दिइरहेकी थिइन्– अब म तपाईंहरूको नियममा होइन, आफ्नै नियममा खेल्छु।
आज बियोन्सेलाई गायिका मात्र भन्नु अन्याय हुन्छ। उनी पप स्टार हुन्, तर त्यति मात्र होइनन्। उनी ब्रान्ड हुन्, व्यवसाय हुन्, सांस्कृतिक शक्ति हुन्, अश्वेत इतिहासको पुनर्पाठ हुन् र एक्काइसौँ शताब्दीको मनोरञ्जन उद्योग कसरी चल्छ भन्ने कुराको जीवित उदाहरण हुन्।
असफलताबाट सुरु भएको यात्रा
बियोन्सेको कथा चम्किलो मञ्चबाट सुरु भएको होइन। टेक्ससको ह्युस्टनमा जन्मिएकी उनी नौ वर्षकै उमेरमा साथीहरूसँग ‘गर्ल्स टाइम’ नामको समूहमा गाउन थालिन्। समूहले अमेरिकी प्रतिभा कार्यक्रम ‘स्टार सर्च’ मा हार्यो। रेकर्ड सम्झौता भयो, तर एल्बम निस्कनुअघि नै रद्द भयो।
यस्ता असफलताले धेरै बाल कलाकारलाई हराइदिन्छन्। तर बियोन्से हराइनन्। त्यही समूह पछि ‘डेस्टिनिज चाइल्ड’ बन्यो। बियोन्से, केली रोल्यान्ड र मिशेल विलियम्सको यो समूह नब्बे दशकको अन्त्य र दुई हजारको सुरुवातमा विश्वकै सफल महिला समूहहरूमध्ये एक बन्यो। ‘इन्डिपेन्डेन्ट विमेन’, ‘सर्भाइभर’ र ‘बुटिलिसियस’ जस्ता गीतहरूले उनीहरूलाई पप संस्कृतिको केन्द्रमा पुर्याए।
तर बियोन्सेको वास्तविक उडान समूहको सफलतापछि सुरु भयो। सन् २००३ मा आएको उनको पहिलो एकल एल्बम ‘डेन्जरस्ली इन लभ’ ले उनी केवल समूहकी मुख्य गायिका मात्र नभएर आफ्नै दममा विश्व सङ्गीत चलाउन सक्ने कलाकार हुन् भन्ने प्रमाणित गर्यो।
बियोन्से किन फरक छिन् ?
विश्वमा पप स्टारहरू धेरै छन्। तर बियोन्से फरक छिन्, किनभने उनले आफ्नो करियरलाई केवल हिट गीतको भरमा चलाइनन्। उनले हरेक एल्बमलाई एउटा सांस्कृतिक वक्तव्य बनाइन्।
‘लेमोनेड’ मा उनले प्रेम, धोका, अश्वेत महिलाको पीडा र पुनर्जन्मको कथा सुनाइन्। ‘रेनेसान्स’ मा उनले नृत्य मञ्चलाई अश्वेत र क्वयेर संस्कृतिको ऐतिहासिक स्मृतिसँग जोडीदिइन्। अनि ‘काउब्वाई कार्टर’ मा उनले कन्ट्री सङ्गीतको ढोका ढकढकाइनन्, सीधै भित्र छिर्दै सोधिन् – यो सङ्गीतको इतिहासमा अश्वेत मानिसहरूको ठाउँ कहाँ हरायो?
कन्ट्री सङ्गीतलाई धेरैले गोरा अमेरिकी पहिचानसँग जोडेर हेर्ने गर्छन्। बियोन्सेले त्यसलाई उल्ट्याउँदै अमेरिकी सङ्गीतको जरा धेरै मिश्रित, धेरै अश्वेत र धेरै जटिल रहेको सम्झाइन्। यही कारण उनका प्रशंसकहरू उनलाई केवल गायिका होइन, इतिहास सच्याउने कलाकार भन्छन्। आलोचकहरू भने कहिलेकाहीँ उनीमाथि विधाको सीमा मिचेको आरोप लगाउँछन्। तर बियोन्सेको शक्ति नै यही हो—उनलाई समर्थन नगर्नेहरूले पनि उनलाई बेवास्ता गर्न सक्दैनन्।
गीतबाट उद्योगसम्म
बियोन्सेको साम्राज्य सङ्गीतमा मात्रै सीमित छैन। उनले अभिनय गरिन्, फेसनमा हात हालिन्, कपालको हेरचाहसम्बन्धी ब्रान्ड ‘सिक्रेड’ सुरु गरिन् र परोपकारी संस्था ‘बेगुड’ मार्फत सौन्दर्यकला विद्यार्थी तथा साना व्यवसायीहरूलाई सहयोग गर्न थालिन्।
धेरै चर्चित कलाकारले आफ्नो नाम बेचेर ब्रान्ड खोल्छन्। बियोन्सेले भने ब्रान्डलाई पनि आफ्नो कथा, आफ्नो परिवार र आफ्नो सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिन्। ‘सिक्रेड’ केवल कपालको उत्पादन होइन; यो उनकी आमा टिना नोल्सको सैलुन, अश्वेत महिलाको कपालसँग जोडिएको आत्मसम्मान र सौन्दर्य उद्योगमा प्रतिनिधित्वको प्रश्नसँग जोडिएको व्यवसाय हो।
त्यसैले बियोन्सेको व्यापारलाई केवल पैसा कमाउने परियोजना भन्न मिल्दैन। यो उनको सार्वजनिक व्यक्तित्वको विस्तार हो। उनी जहाँ हात हाल्छिन्, त्यहाँ कला, बजार र पहिचान एकसाथ जोडिन्छन्।
आलोचना पनि कम छैन
बियोन्सेको प्रशंसा जति ठूलो छ, आलोचना पनि त्यत्तिकै तीखो छ। केही आलोचक भन्छन् – उनका गीतमा धेरै लेखक हुन्छन्, त्यसैले उनलाई परम्परागत अर्थमा महान् गीतकार भन्न मिल्दैन। केहीले ‘काउब्वाई कार्टर’ लाई पूर्ण कन्ट्री एल्बम मान्न हिचकिचाए। केहीलाई उनको विशाल मञ्च, अत्यधिक नियन्त्रण र पूर्णतावादी छवि अत्यन्तै गणनात्मक लाग्छ।
तर, यही आलोचनाले पनि बियोन्सेको महत्व देखाउँछ। सामान्य कलाकारमाथि यस्ता ठूला बहस हुँदैनन्। बियोन्से जहाँ पुग्छिन्, त्यहाँ सङ्गीत मात्र पुग्दैन; जाति, लिङ्ग, इतिहास, बजार र प्रतिनिधित्वको बहस पनि पुग्छ।
परिवार, शक्ति र मौनता
बियोन्सेको जीवन सार्वजनिक छ, तर उनी आफैँ अत्यन्तै नियन्त्रित सार्वजनिक व्यक्तित्व हुन्। जे–जीसँगको विवाह, सोलान्जसँग जोडिएको चर्चित लिफ्ट काण्ड, छोरी ब्लु आइभीमाथिका अनलाइन टिप्पणी – यी सबैले उनलाई लगातार मिडियाको केन्द्रमा राख्यो।
तर बियोन्से सामान्य चर्चित कलाकारझैँ प्रत्येक विवादमा बोलिरहने व्यक्ति होइनन्। उनी प्रायः मौन बस्छिन्। अनि जवाफ दिनुपर्दा गीत, भिडियो, मञ्च र दृश्य भाषाबाट दिन्छिन्। यही मौनता पनि उनको ब्रान्डको हिस्सा बनेको छ।
अब बियोन्से कहाँ जाँदैछिन् ?
अहिले उनका प्रशंसकहरू सम्भावित ‘एक्ट थ्री’ को प्रतीक्षामा छन्। ‘रेनेसान्स’ ले नृत्य र हाउस सङ्गीतको इतिहास समात्यो। ‘काउब्वाई कार्टर’ ले कन्ट्री सङ्गीतको अश्वेत जरा खोज्यो। अब धेरैले अनुमान गरेका छन् – बियोन्से रक एन्ड रोलतिर जाँदैछिन्, जुन आफैँमा अश्वेत आर एन्ड बी परम्परासँग जोडिएको विधा हो।
त्यो अनुमान सत्य होस् वा नहोस्, एउटा कुरा प्रस्ट छ – बियोन्से अझै समाप्त भएकी छैनन्। चालीस वर्ष नाघेपछि धेरै पप स्टारहरू आफ्नो पुरानो सफलताको छायामा बाँच्न थाल्छन्। बियोन्से भने अझै नयाँ विधा, नयाँ बजार र नयाँ सांस्कृतिक बहस खोलिरहेकी छन्।
बियोन्सेले गीत गाइन्, नाचिन्, अभिनय गरिन्, व्यापार गरिन्। तर उनको वास्तविक उपलब्धि योभन्दा ठूलो छ। उनले देखाइन् – एक अश्वेत महिला कलाकारले मनोरञ्जन उद्योगमा केवल स्थान लिन होइन, त्यसको नियम नै फेरिदिन सक्छिन्।
