नेपाली चलचित्रमा कुनै समय ‘हिरो’ बन्ने एउटा बनिबनाउ ढाँचा थियो, अग्लो कद, सुगठित शरीर, आकर्षक अनुहार, नाच्न र लड्न सक्ने क्षमता। दयाहाङ राई त्यो ढाँचाभित्र अटाउँदैनथे। बरु उनी आएपछि ढाँचा नै फराकिलो भयो।
भोजपुरको खावा गाउँमा १ वैशाख २०३७ मा जन्मिएका दयाहाङ आज ४६ वर्षका छन्। काठमाडौँ आउँदा उनीसँग चलचित्रको ‘स्टार’ बन्ने स्पष्ट योजना थिएन। उनी लाहुर जाने सोचसहित काठमाडौँ आएको उल्लेख छ। तर साहित्य, रंगमञ्च र कलाकारहरूसँगको संगतले उनको बाटो अर्कैतिर मोडियो।
त्यो मोडले नेपाली सिनेमालाई पनि बदल्यो।
दयाहाङको बाल्यकालको एउटा सुन्दर सूत्र उनकी आमाले सुनाउने कथासँग जोडिन्छ। उनी पूर्वी पहाडको कृषिप्रधान गाउँमा हुर्किए। आमाका लोककथा, गाउँको प्रकृति, रेडियो र साहित्यले उनको कल्पनाशक्तिलाई आकार दिए। पछि उनी आफैँले प्रकृतिसँगको सम्बन्धबारे भनेका छन्, “पूर्वी नेपालको कृषिप्रधान गाउँमा हुर्किएकाले अभिनयसहित मैले गर्ने हरेक काममा प्रकृतिले सधैँ प्रेरित गरेको छ।”
अर्थात्, अभिनयका लागि उनको पहिलो पाठशाला अभिनय विद्यालय मात्र थिएन, गाउँ पनि थियो।
पत्रकारिता पढे, रंगमञ्चमा पुगे
२०५८ मा काठमाडौँ आएका दयाहाङले रत्नराज्यलक्ष्मी क्याम्पसमा पत्रकारिता पढ्न थाले। तर उनको मन कक्षाकोठाभन्दा रंगमञ्चतिर बढी तानियो। अभिनय प्रशिक्षण, नाटक र साहित्यिक संगत हुँदै उनी थिएटरमा गहिरिए।
पछि साथीहरूसँग मिलेर मण्डला थिएटरको स्थापनामा उनी जोडिए। त्यो केवल आफ्ना लागि अभिनय गर्ने ठाउँ बनाउने काम थिएन। नयाँ पुस्ताका कलाकारले सिक्ने, अभ्यास गर्ने र चलचित्रसम्म पुग्ने एउटा महत्त्वपूर्ण थलो बन्यो।
मण्डला किन चाहिएको थियो भन्नेबारे उनले एउटा अन्तर्वार्तामा निकै व्यावहारिक कारण दिएका छन्। छुट्टीका बेला स्कुलका चौरमा पूर्वाभ्यास गर्ने वा चिया पसलमा लामो छलफल गर्ने तरिकाले सधैँ काम चल्दैनथ्यो। त्यसैले आफ्नै ठाउँ आवश्यक भयो।
रंगमञ्चसँगको सम्बन्धलाई उनले अझ सरल शब्दमा भनेका छन्, “रंगमञ्च मेरो घर हो।”
यही वाक्यले दयाहाङलाई बुझ्ने एउटा साँचो दिन्छ। ठूलो पर्दाले उनलाई लोकप्रियता दियो, तर रंगमञ्चले उनको कलाकार व्यक्तित्व निर्माण गर्यो।
‘लुट’पछि बदलिएको खेल
दयाहाङले अनागरिक, मेरो एउटा साथी छ, दासढुंगा लगायत चलचित्रमा काम गरिसकेका थिए। तर सन् २०१२ को लुट निर्णायक बन्यो। गोफ्ले नामको पात्रले उनलाई घरघरमा चिनायो।
दयाहाङ आफैँले पछि लुटबारे भनेका छन्, चलचित्रले आफूलाई दर्शकमाझ चिनाउला भन्ने आशा थियो, तर त्यो यति ठूलो घटना बन्ला भन्ने अपेक्षा थिएन।
लुटको सफलता केवल एउटा अभिनेताको सफलतामा सीमित रहेन। नेपाली दर्शकले पर्दामा आफू वरिपरिका मानिसजस्ता पात्रलाई पनि मुख्य भूमिकामा स्वीकार गर्न थालेको समय थियो त्यो।
त्यसपछि आयो कबड्डी।
सन् २०१४ मा सुरु भएको कबड्डीमा दयाहाङले निर्वाह गरेको काजी नेपाली लोकप्रिय संस्कृतिको एउटा चिनिएको पात्र बन्यो। चार भागसम्म फैलिएको शृंखलाले प्रेममा बारम्बार असफल हुने, जिद्दी, हास्यास्पद तर मानवीय काजीलाई दर्शकसँग लामो समय जोडिराख्यो।
तर दयाहाङलाई काजीमै सीमित राख्दा उनको अभिनय यात्राको ठूलो हिस्सा छुट्छ। दासढुंगा, सम्बोधन, तलकजंग भर्सेस तुल्के, ह्वाइट सन, जारी, गाउँ आएको बाटो जस्ता चलचित्रमा उनले फरक सामाजिक र मनोवैज्ञानिक संसारका पात्र खेले।
उनले तीन राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार पाएका छन्, दासढुंगाका लागि उत्कृष्ट सहायक अभिनेता तथा सम्बोधन र कबड्डी कबड्डीका लागि उत्कृष्ट अभिनेता।
स्टार भएर पनि ‘साधारण’ देखिने शक्ति
दयाहाङको लोकप्रियताको विरोधाभास रोचक छ। उनी स्टार हुन्, तर पर्दामा ‘स्टार’जस्तो देखिन खोज्दैनन्।
उनका पात्र रिसाउँछन्, अलमलिन्छन्, प्रेममा हार्छन्, स्वार्थी हुन्छन्, हास्यास्पद गल्ती गर्छन्। अर्थात् उनीहरू असाधारण मानिसभन्दा हामीले गाउँ, बजार, बसपार्क वा चिया पसलमा भेट्ने मानिसजस्ता लाग्छन्।
सायद त्यसैले उनको एउटा पुरानो भनाइ अझ अर्थपूर्ण सुनिन्छ। नयाँ कलाकारलाई उनले चलचित्रमा भूमिका पाउनुलाई मात्रै ठूलो उपलब्धि नमान्न सुझाव दिएका थिए। दर्शकमाझ आफ्नै पहिचान बनाउन कडा मेहनत गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो।
दयाहाङ स्वयं त्यसको उदाहरण बने।
उनको सफलताले नेपाली सिनेमाको ‘हिरो’को सौन्दर्यशास्त्रमा पनि प्रश्न उठायो। मुख्य पात्र बन्न अनुहारभन्दा पात्र विश्वसनीय हुनु महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ भन्ने कुरा उनको करिअरले स्थापित गर्यो।
पर्दाबाहिर जंगलतिर
दयाहाङको अर्को कम चर्चित तर रोचक पक्ष प्रकृति संरक्षण हो।
३ असोज २०७७ मा उनी रेड पान्डा नेटवर्क को संरक्षण दूत बने। पूर्वी नेपालमै हुर्किएका उनले बाल्यकालमा रेड पान्डा भने जंगलमा देखेका थिएनन्। उनले आफूलाई रेड पान्डाको वैज्ञानिक पक्षको विज्ञका रूपमा प्रस्तुत पनि गरेका छैनन्। बरु आफ्नो लोकप्रियता प्रयोग गरेर संरक्षणको सन्देश धेरै मानिससम्म पुर्याउन सक्ने बताएका छन्।
उनको संरक्षण सोच पनि कलाकारकै जस्तो छ। रेड पान्डाबारे नाटक बनाउने र जनावरसँग जोडिएका परम्परागत नृत्यजस्तै रेड पान्डासँग सम्बन्धित सांस्कृतिक अभिव्यक्ति विकास गर्न सकिन्छ कि भन्ने सोच उनले सुनाएका छन्।
त्यो सम्बन्ध अभियानमै सीमित रहेन। ९ जेठ २०८१ मा मण्डला थिएटर र रेड पान्डा नेटवर्कको सहकार्यमा साढे तीन मिनेटको सांगीतिक जनचेतनामूलक सामग्री सार्वजनिक गर्दा दयाहाङले कलाकारहरू संरक्षणका विषयमा पनि गम्भीर हुनुपर्ने बताएका थिए।
४६ वर्षमा व्यस्त यात्रा
दयाहाङ अहिले करिअरको सम्झना लेखेर बस्ने चरणमा छैनन्।
२६ भदौमा उनको नयाँ चलचित्र पेन्सन पट्टा प्रदर्शनमा आएको छ। माओत्से गुरुङ निर्देशित चलचित्रले लाहुरे परिवार, पेन्सन, पुस्ताबीचको सम्बन्ध र पारिवारिक जिम्मेवारीको कथा उठाएको छ। चलचित्रले देशभर २०० भन्दा बढी प्रदर्शनबाट यात्रा सुरु गरेको थियो।
चलचित्रबारे दयाहाङको टिप्पणीले पनि उनले कथा छान्दा खोज्ने कुरा देखाउँछ। लाहुरेको वीरता र सफलताको कथा धेरै सुनिए पनि अवकाशपछिको पारिवारिक उतारचढाव, पेन्सनसम्बन्धी समस्या र त्यसले सम्बन्धमा पार्ने प्रभाव पर्दामा कम आएको उनको भनाइ छ। उनले यसलाई केवल लाहुरे परिवारको नभई नेपाली समाजकै कथा मानेका छन्।
त्यही भएर दयाहाङको यात्रा केवल ‘गाउँबाट आएर स्टार बनेको’ प्रेरणादायी कथामा सीमित छैन।
उनको कथा नेपाली चलचित्रले आफ्ना पात्रलाई हेर्ने दृष्टि परिवर्तन भएको कथा पनि हो।
कुनै बेला पर्दाको नायक दर्शकभन्दा अलि टाढाको, लगभग आदर्श मानिस हुन्थ्यो। दयाहाङका धेरै पात्र भने दर्शककै छेउमा आएर बसे, कहिले काजी बनेर, कहिले गोफ्ले, कहिले बुबा, किसान वा समाजभित्र संघर्ष गरिरहेको सामान्य मानिस बनेर।
सायद यही कारण दयाहाङ राईलाई बुझ्न उनको अनुहारभन्दा उनले रोजेका अनुहारहरू हेर्नुपर्छ।
ती अनुहारहरूमा नेपालका गाउँ छन्, अपूरा प्रेम छन्, परिवारका गाँठा छन्, हाँसो छ, हार छ, र सामान्य मानिसको जीवन पनि चलचित्रको केन्द्र बन्न सक्छ भन्ने आत्मविश्वास छ।
