सेतो हिमालको फेदीमा हरियो मैदान। हातमा ब्याट, आँखामा उत्साह। वरिपरि न कुनै रंगशालाको प्यारापिट, न ठूलो स्कोरबोर्ड, न दर्शकको चर्को होहल्ला। थियो त केवल अपि हिमालको निस्सीम छाया, चिसो हावा, खुला आकाश र हिमालमुनि खेलिरहेका केही स्थानीय युवाहरूको सपनाजस्तो दृश्य।
वि.सं. २०८३ जेठ ३० गते शनिबार, अर्थात् १३ जुन २०२६ मा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले आफ्नो आधिकारिक फेसबुकमा दार्चुलाको अपि हिमाल आधार शिविरमा क्रिकेट खेलिरहेका युवाहरूको छोटो भिडियो पोस्ट गरे। केही सेकेन्डको त्यो भिडियो सामान्य मोबाइल दृश्य जस्तो देखिन्थ्यो, तर त्यसले धेरैको ध्यानाकर्षण गर्यो।
हरियो घाँसे मैदान, पृष्ठभूमिमा सेताम्मे हिमशृङ्खला, बीचमा क्रिकेट खेलिरहेका युवाहरू। त्यो दृश्यले धेरैलाई चकित बनायो—नेपालमा यस्तो ठाउँ पनि छ? हिमालको काखमा यस्तो मैदान पनि छ? सुदूरपश्चिम यति सुन्दर, यति सम्भावनाशील र यति बेवास्तामा परेको छ?
भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएसँगै अपि हिमाल एकाएक राष्ट्रिय चर्चाको केन्द्रमा आयो। तर यो केवल सुन्दर भिडियोको कथा होइन। यो सुदूरपश्चिमको ओझेलमा परेको भूगोल, सीमावर्ती क्षेत्रको राजनीति, जैविक सम्पदा, स्थानीय संस्कृति, उच्च-उचाई खेलकुद पर्यटन र ग्रामीण अर्थतन्त्रको सम्भावनाको कथा हो।
यो कथा त्यही ठाउँको हो, जहाँ हिमाल केवल चढ्ने वस्तु होइन, पूजिने देवी हो। जहाँ नदी केवल पानी होइन, लोककथाको स्मृति हो। जहाँ युवाहरूको खेल केवल मनोरञ्जन होइन, सम्भावनाको उद्घोष हो।
हिमालको फेदीमा खेलिएको खेल
अपि हिमालको उचाइ ७,१३२ मिटर छ। यो सुदूरपश्चिम प्रदेशको सर्वोच्च शिखर हो। भिडियोमा देखिएको खेल मैदान समुद्री सतहबाट करिब ३,९०० देखि ४,२५० मिटरको उचाइमा रहेको आधार शिविर क्षेत्रमा पर्छ।
त्यति उचाइमा क्रिकेट खेल्नु आफैंमा रोमाञ्चक कुरा हो। धेरैका लागि हिमालको आधार शिविर भनेको थकित पदयात्री, टेन्ट, चिसो रात र कठिन यात्राको कल्पना हो। तर अपि हिमालको फेदीमा भने स्थानीय युवाहरूले ब्याट र बल बोकेर संसारलाई फरक दृश्य देखाए।
यो मैदान कुनै कृत्रिम रंगशाला होइन। प्रकृतिले आफैं बनाइदिएको हरियो खुला स्थान हो, जहाँ पहिलेबाटै भलिबल र क्रिकेट खेल्न मिल्ने अवस्था छ। यही दृश्यले उच्च-उचाई खेलकुद पर्यटनबारे नयाँ बहस सुरु गराएको छ।
विश्वमा यस्तो अभ्यास असम्भव पनि होइन। पेरुको ड्यानियल अल्साइड्स क्यारियन फुटबल रंगशाला समुद्री सतहबाट ४,३३८ मिटरको उचाइमा सञ्चालनमा छ। त्यसैले अपि आधार शिविरमा भविष्यमा वातावरणमैत्री, सीमित प्रभाव भएको उच्च-उचाई प्रशिक्षण केन्द्र वा खेलकुद पर्यटन स्थल निर्माण गर्न सकिने सम्भावना अब केवल कल्पना मात्र रहेन।
तर प्रश्न केवल मैदान बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो—के त्यो विकासले हिमालको आत्मा जोगाउँछ? के स्थानीय समुदायको स्वामित्व रहन्छ? के जैविक विविधता सुरक्षित रहन्छ?
अपि हिमालको कथा यहींबाट गहिरो हुन्छ।
भिडियोभन्दा ठूलो सन्देश
प्रधानमन्त्री शाहको भिडियो पोस्ट केवल पर्यटन प्रवर्द्धनको भावुक प्रयास मात्र थिएन भन्ने विश्लेषण पनि गरिएको छ। यसको राजनीतिक र भूराजनीतिक पृष्ठभूमि उत्तिकै संवेदनशील थियो।
भारतसँगको सीमा विवादबारे संसदमा दिएको उनको अभिव्यक्ति—“नेपालको भूमि मात्र भारतले मिचेको नभई नेपालले पनि भारतको भूमि मिचेको छ”—भन्दै आएको दाबीले तीव्र आलोचना र विरोध निम्त्याएको थियो। त्यही विवादको बीचमा उनले दार्चुलास्थित अपि हिमालको भिडियो सार्वजनिक गरे।
दार्चुला त्यही जिल्ला हो, जहाँ लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र कालापानीसँग जोडिएको सीमा संवेदनशीलता केन्द्रित छ। महाकाली नदी नेपाल र भारतबीचको प्राकृतिक सीमाका रूपमा चिनिन्छ। भिडियोको पृष्ठभूमिमा शाहकै शब्द र संगीतमा बनेको “जय महाकाली” गीत प्रयोग गरिएको थियो।
त्यसैले यो दृश्यमा हिमाल मात्र थिएन। त्यहाँ सीमा थियो, राजनीति थियो, राष्ट्रियताको भाव थियो, र सुदूरपश्चिमलाई केन्द्रमा ल्याउने प्रतीकात्मक प्रयास पनि थियो।
दार्चुलाको हिमाली मैदानमा खेलिरहेका युवाहरूको दृश्यले एकातिर सौन्दर्य देखायो, अर्कोतिर एउटा गम्भीर प्रश्न उठायो—देशको सीमा जोगाउने बहसमा हामीले सीमामा बस्ने मानिसहरूको जीवन, अवसर र भविष्यलाई कति ठाउँ दिएका छौं?
अपि: हिमाल होइन, बज्यै
स्थानीय व्यास वा सौका संस्कृतिमा अपि हिमाल केवल हिउँ र चट्टानको थुप्रो होइन। यो आस्था हो। ब्यासी भाषामा “अपि” को अर्थ “बज्यै” वा “हजुरआमा” हुन्छ।
हजुरआमा—जसले संरक्षण गर्छिन्, माया दिन्छिन्, घरको स्मृति जोगाउँछिन्। यही भावका साथ स्थानीय बासिन्दाले अपि हिमाललाई मातृ-देवताको रूपमा पूज्दै आएका छन्।
अपि हिमाल गुराँस हिमाल शृङ्खलाअन्तर्गत योका पहाड उप-शृङ्खलाको सर्वोच्च चुचुरो हो। यो भारत र तिब्बतको अन्तर्राष्ट्रिय सीमाको नजिक पर्छ। यसको वरिपरि नाम्पा हिमाल, राजरम्बा, कापाचुली, व्यास हिमालजस्ता आकर्षक शिखरहरू छन्। अपिको शिखरबाट भारतको उत्तराखण्डस्थित नन्दादेवी हिमाल पनि देखिने भनिन्छ।
अपि हिमालको बनावट निकै नाटकीय छ। वरपरको होचो भूभागबाट यो अचानक माथि उठेको देखिन्छ। यसको दक्षिणी मोहडा आधारबाट ३,३०० मिटरभन्दा बढी ठाडो रूपमा उक्लिएको छ। त्यसैले यो दृश्यात्मक रूपमा अत्यन्त प्रभावशाली मात्र होइन, पर्वतारोहणका हिसाबले चुनौतीपूर्ण पनि छ।
चमेलिया नदीको जन्मकथा
अपि क्षेत्रको सौन्दर्य केवल आँखाले देखिने दृश्यमा सीमित छैन। यहाँका नदी, ताल, मन्दिर र किंवदन्तीले यसलाई आध्यात्मिक भूगोल बनाएका छन्।
स्थानीय कथाअनुसार, पौराणिक कालमा सिद्ध चमेलिया बाबाले अपि हिमालको फेदीमा घोर तपस्या गरेका थिए। तपस्याका क्रममा उनलाई असह्य तिर्खा लागेपछि भगवान शिव प्रसन्न भएर त्यहाँ स्वच्छ पानीको मुहान सिर्जना गरिदिए। त्यही मुहान कालान्तरमा चौलाली नदी अर्थात् चमेलिया नदीको रूपमा बग्न थाल्यो।
आज पनि चमेलिया नदीको उद्गम अपि आधार क्षेत्रमै मानिन्छ। हिमालको छायाँ परेको कञ्चन पानी, वरिपरि मौन पहाड, र माथि सेतो चुचुरो—यो दृश्य धार्मिक विश्वास र प्राकृतिक सौन्दर्यको दुर्लभ संगम हो।
अर्को विश्वास अनुसार, कैलाश पर्वतको यात्रा पूरा गरेपछि भगवान शिवले यही अपि हिमालको फेदीमा आएर ध्यान गरेका थिए। त्यसैले आधार शिविर क्षेत्रमा शिवको प्राचीन मन्दिर छ, जहाँ स्थानीय र तीर्थयात्रीहरू पूजा गर्छन्।
आधार शिविरबाट २ देखि ३ घण्टा पैदल दूरीमा कालीढुङ्गा ताल छ, करिब ४,१०० मिटर उचाइमा रहेको पवित्र र कञ्चन ताल। रिङदेपानी ताल र जोग ताल पनि यसै क्षेत्रका आकर्षण हुन्।
यसरी अपि हिमालको यात्रा हिमाल हेर्ने यात्रा मात्र होइन। यो जल, जंगल, जनजीवन, देवी, देवता र लोककथासँग संवाद गर्ने यात्रा हो।
साहसीहरूलाई मात्र बोलाउने हिमाल
अपि हिमाल सुन्दर जति छ, त्यति नै कठिन पनि। यसको पर्वतारोहण इतिहास छोटो तर तीव्र छ।
सन् १९५३ मा स्कटिस पर्वतारोही डब्लु. एच. मरे र जोन टाइसनले पहिलो गम्भीर आरोहण प्रयास गरेका थिए, तर सफल हुन सकेनन्। सन् १९५४ मा इटालियन टोलीले उत्तर-पश्चिम मोहोडाबाट प्रयास गर्दा दुई आरोहीको ज्यान गयो।
अन्ततः १० मे १९६० मा जापानी टोली दोशिशा अल्पाइन सोसाइटीका के. हिरावायासी र नेपाली गाइड ग्याल्जेन नोर्बु शेर्पाले उत्तर-पश्चिम मोहोडाबाट पहिलो सफल आरोहण गरे।
हिउँदमा यसको पहिलो सफल आरोहण २४ डिसेम्बर १९८३ मा पोल्याण्डका तादेउज पियोत्रोव्स्की र एन्ड्रेज बिलुसले गरेका थिए। तर त्यो आरोहण पनि दुःखद बन्यो। बिलुस एक्लै शिखरमा पुगेका थिए, तर आधार शिविर फर्कने क्रममा बेपत्ता भए र कहिल्यै फर्किएनन्।
सन् १९६० देखि २०२४ सम्म अपि हिमालको सफल आरोहण केवल २३ पटक मात्र भएको बताइन्छ। अझैसम्म कुनै महिला आरोहीले यसको शिखरमा पाइला टेक्न सकेकी छैनन्। यही तथ्यले अपि हिमालको दुर्गमता, कठोरता र साहसिक चरित्र देखाउँछ।
हालैका वर्षहरूमा सरकारले पर्वतारोहण पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि यस हिमाललाई रोयल्टी-मुक्त घोषणा गरेको छ। यसको अर्थ हो—अपि अब साहसी पर्वतारोहीहरूका लागि अझ आकर्षक बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि प्रचार, पहुँच, सुरक्षा र स्थानीय तयारी आवश्यक छ।
अपि नाम्पा: जहाँ प्रकृतिका तहहरू भेटिन्छन्
अपि हिमाल अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्रको मुख्य मेरुदण्ड हो। वि.सं. २०६७ असार २८ गते मन्त्रिपरिषद्को निर्णयबाट स्थापना भएको यो संरक्षण क्षेत्र १,९०३ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ।
यो क्षेत्र समुद्री सतहबाट ५१८ मिटरको उष्ण-कटिबन्धीय भूभागदेखि ७,१३२ मिटरको हिमाली अल्पाइन क्षेत्रसम्म फैलिएको छ। यही कारण यहाँ नेपालका धेरै पारिस्थितिक तहहरू एउटै भौगोलिक क्षेत्रमा भेटिन्छन्।
सन् २०१९ को जैविक विविधता प्रोफाइलअनुसार, यहाँ ४३ प्रजातिका स्तनधारी वन्यजन्तु पाइन्छन्। हिमचितुवा, हाब्रे, कस्तुरी मृग, हिमाली कालो भालु, झारल र घोरल यस क्षेत्रका प्रमुख वन्यजन्तु हुन्।
चराचुरुङ्गीका २६३ प्रजाति पाइन्छन्। डाँफे, मुनाल, चिर फेजान्ट, हिमाली हिउँकुखुरा र रगत फेजान्टजस्ता पंक्षीहरूले यस क्षेत्रको आकाश र जंगललाई जीवन्त बनाउँछन्।
वनस्पतिमा पनि यो क्षेत्र समृद्ध छ। यहाँ ५३५ प्रजातिका फूल फुल्ने वनस्पति, १२ प्रजातिका जिम्नोस्पर्म, ६९ प्रजातिका उन्यू, ६९ प्रजातिका माछा र ६४ प्रजातिका कीराफट्याङ्ग्रा पाइन्छन्। गुराँस, देवदार, गोब्रे सल्ला, बाँझ, खयर र सालजस्ता वनस्पतिले यहाँको जैविक संसारलाई आधार दिएका छन्।
तर अपि नाम्पाको विशेषता केवल वन्यजन्तु होइन। यहाँ मानिस र प्रकृतिको सहअस्तित्व पनि छ। संरक्षण क्षेत्रमा ५४,३५८ जनसंख्या र ८,९६६ घरधुरी छन्। उत्तरी भेगका मानिसहरू पशुपालन, यार्सागुम्बा, जटामसी, पाँचऔंले, कुटकीजस्ता बहुमूल्य गैर-काष्ठ वन पैदावार संकलन र परम्परागत जीवनशैलीमा निर्भर छन्।
यहाँ घुमन्ते समुदाय र विशेष जनजातिहरू पनि बस्छन्, जसले मौसमअनुसार बसाइँ सर्ने पुरानो जीवनपद्धति अझै जोगाइरहेका छन्। त्यसैले अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्रलाई केवल वन्यजन्तुको घर भन्नु अपूरो हुन्छ। यो मानिस, हिमाल, जंगल, नदी, संस्कृति र जीविकोपार्जनको साझा घर हो।
सुदूरपश्चिम: ओझेलमा परेको देवभूमि
सुदूरपश्चिमलाई धेरैले “देवभूमि” भन्छन्। तर यो देवभूमि अझै राष्ट्रिय पर्यटनको मूलधारमा पर्याप्त रूपमा देखिएको छैन।
अपि हिमाल मात्र होइन, यो प्रदेश खप्तड, बडिमालिका, रामारोशन, शुक्लाफाँटा, गर्भा दरबार, मोहना र पथरीया नदीका डल्फिन, मल्लिकार्जुन, त्रिपुरासुन्दरी, उग्रतारा, शैलेश्वरी, परशुराम धाम र वैजनाथ धामजस्ता सम्पदाले भरिएको छ।
खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जमा २२ वटा विशाल घाँसे मैदान र खप्तड बाबाको आश्रम छन्। बडिमालिका समुद्री सतहबाट ४,२१९ मिटरको उचाइमा रहेको धार्मिक र प्राकृतिक अद्भुत स्थल हो। रामारोशनलाई “तालहरूको रानी” भनिन्छ। शुक्लाफाँटामा विशाल घाँसे मैदान, बाह्रसिंगा र हात्ती सफारीको अनुभव गर्न सकिन्छ।
दार्चुलाको मल्लिकार्जुन, बैतडीको त्रिपुरासुन्दरी, डडेल्धुराको उग्रतारा, डोटीको शैलेश्वरी, परशुराम धाम र अछामको वैजनाथ धामलाई जोडेर धार्मिक पर्यटन सर्किट बनाउन सकिन्छ। वैजनाथ धामसँग जोडिएको कथामा रावणले तपस्या गरी आफ्नो टाउको काटेको र शिवले वैद्य पठाई पुनः जोडिदिएको विश्वास छ।
अपि हिमाल गाउँपालिकाको माल्देशी संस्कृति पनि विशेष छ। यो तिब्बती-बर्मेली सौका समुदाय र खस संस्कृतिको मिश्रित रूप हो। देउडा गीत, गौरा पर्व, सौका संस्कृति, स्थानीय खाद्यान्न, चार-तले माटोका घर र हिमाली जीवनशैली—यी सबै सुदूरपश्चिमका जीवित सम्पदा हुन्।
पर्यटन यहाँ केवल फोटो खिच्ने माध्यम होइन। यो स्थानीय अर्थतन्त्र बदल्ने आधार बन्न सक्छ। होमस्टे, स्थानीय उत्पादन, जैविक खाद्यान्न, सांस्कृतिक अनुभव र पदयात्राले युवाहरूलाई गाउँमै रोजगारी दिन सक्छ। वैदेशिक रोजगारीतर्फ धकेलिएका युवाहरूका लागि आफ्नै भूगोलमा सम्भावना देखाउने बाटो बन्न सक्छ।
अपि आधार शिविरसम्मको यात्रा
अपि हिमाल पदयात्रा अन्नपूर्ण वा सगरमाथा क्षेत्रजस्तो भीडभाडयुक्त होइन। यहाँको बाटो अझै शान्त, कच्चा, मौलिक र साहसिक छ।
यात्रा सामान्यतया काठमाडौँबाट धनगढीसम्म हवाई वा सडक मार्ग हुँदै सुरु हुन्छ। त्यसपछि महाकाली राजमार्ग हुँदै गोकुलेश्वर र मकरीगाडतर्फ बढ्नुपर्छ।
११ दिनको एउटा सम्भावित यात्रा रूपरेखा यस्तो छ। पहिलो दिन काठमाडौँ आगमन र तयारी। दोस्रो दिन काठमाडौँबाट धनगढी हुँदै गोकुलेश्वर। तेस्रो दिन गोकुलेश्वरबाट मकरीगाडसम्म करिब ६५ किलोमिटर जिप यात्रा। चौथो दिन मकरीगाडबाट सिटिगाउँसम्म पैदल यात्रा, जहाँ घूसा गाउँ र परम्परागत चार-तले माटोका घरहरू देखिन्छन्।
पाँचौं दिन सिटिगाउँबाट सिमरतर्फ, चिउरेनी गाउँ, घना जंगल र चमेलिया नदी पार गर्दै। छैटौं दिन सिमरबाट धौलीओडार, जहाँबाट अपि हिमालको पहिलो टाढाको दर्शन हुन्छ। सातौं दिन धौलीओडारबाट केवल करिब दुई घण्टाको पैदल यात्रापछि अपि आधार शिविर पुगिन्छ। त्यहीँ फराकिलो उपत्यका, प्राकृतिक खेल मैदान, शिव मन्दिर, कालीढुङ्गा ताल जाने बाटो र चमेलिया नदीको मुहानले यात्रुलाई स्वागत गर्छन्।
फिर्तीमा आधार शिविरबाट सिमर, सिमरबाट नाली गाउँ, नालीबाट मकरीगाड र त्यसपछि धनगढी वा अत्तरिया हुँदै काठमाडौँ फर्कन सकिन्छ।
यो यात्रा सजिलो होइन। तर यसको सुन्दरता पनि यही कठिनाइमा छ। यहाँ व्यावसायिक होटलको भीड छैन, बनावटी आकर्षण छैन, पदमार्गमा अति-व्यापारिकरण छैन। यहाँ यात्रुले प्रकृतिसँग नजिकबाट भेट गर्छन्।
अनुमति, खर्च र बदलिँदो पूर्वाधार
अपि नाम्पा क्षेत्रमा प्रवेश गर्न अनुमति आवश्यक पर्छ। नेपालीका लागि अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्र प्रवेश अनुमति नि:शुल्क छ। सार्क मुलुकका नागरिकका लागि रु. १,५०० र अन्य विदेशीका लागि रु. ३,००० शुल्क लाग्छ।
व्यास क्षेत्र र सीमावर्ती संवेदनशीलताका कारण विशेष निषेधित क्षेत्र अनुमति पनि आवश्यक पर्न सक्छ। यसको शुल्क पहिलो हप्ताका लागि प्रति व्यक्ति ९० अमेरिकी डलर र त्यसपछि प्रतिदिन थप १५ डलर रहेको बताइएको छ। पदयात्रीहरूको सुरक्षा र ट्र्याकिङका लागि टिम्स कार्डको शुल्क प्रति व्यक्ति २० अमेरिकी डलर पर्छ।
प्याकेज लागत समूहको आकार र सेवा स्तरअनुसार प्रतिव्यक्ति १,४०० देखि २,२०० अमेरिकी डलरसम्म पर्न सक्छ। एकल यात्रीका लागि लागत बढी हुन्छ भने ७ देखि १० जनाको समूहमा प्रतिव्यक्ति खर्च घट्न सक्छ।
सन् २०२३ सम्म यो क्षेत्रमा व्यवस्थित चियापसल थिएनन्। त्यसैले पदयात्रीहरूले अनिवार्य रूपमा क्याम्पिङ गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। अहिले भने अपि हिमाल गाउँपालिकाको पहलमा आधार शिविर र पदमार्गका केही विन्दुमा चियापसल स्थापना भएका छन्। यो सानो परिवर्तन देखिए पनि पदयात्रा सहज बनाउने ठूलो कदम हो।
वर्तमान सरकारको १०००-बुँदे सुधार योजनामा सुदूरपश्चिमका हिमाल प्रवर्द्धनको विषय समेटिनु र पर्यटन बोर्डमार्फत सुदूरपश्चिम दिगो पर्यटन परियोजना सञ्चालन हुनु यस क्षेत्रका लागि अवसर हो। बझाङको साइपाल र दार्चुलाको अपिलाई जोड्ने अपि-साइपाल एकीकृत पदमार्ग निर्माणको सहकार्यले भविष्यमा सुदूरपश्चिमलाई नयाँ पदयात्रा गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
भाइरल भिडियोपछि के?
विगत तीन वर्षदेखि अपि हिमाल आधार शिविर र वरपरका धार्मिक क्षेत्रहरूमा वार्षिक करिब ४,००० देखि ५,००० पर्यटक पुग्ने गरेका छन्। तीमध्ये अधिकांश आन्तरिक पर्यटक हुन्।
भाइरल भिडियोपछि यो संख्या बढ्न सक्छ। तर प्रश्न केवल संख्या बढाउने होइन। प्रश्न हो—कसरी बढाउने?
यदि पूर्वाधार बिना भीड बढ्यो भने यसको भार नाजुक हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा पर्न सक्छ। यदि स्थानीय समुदायलाई बाहिर राखेर परियोजना आयो भने विकासको लाभ बाहिरै जान सक्छ। यदि खेल मैदानको नाममा अन्धाधुन्ध निर्माण भयो भने त्यही सौन्दर्य नष्ट हुन सक्छ, जसले अहिले मानिसहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ।
त्यसैले अपि हिमालको विकास संवेदनशील, चरणबद्ध र स्थानीय सहभागितामा आधारित हुनुपर्छ।
पहिलो, हवाई यातायातमा सहुलियत आवश्यक छ। विदेशी पर्यटकका लागि लागू हुने महँगो “डलर फेयर” पुनरावलोकन गरी धनगढी र सुदूरपश्चिमका आन्तरिक विमानस्थलमा विशेष छुट वा प्रोत्साहन प्याकेज ल्याउन सकिन्छ। यसले कर्णाली र सुदूरपश्चिममा बाह्य पर्यटकको आगमन सहज बनाउन सक्छ।
दोस्रो, अपि आधार शिविरमा उच्च-उचाई खेलकुद केन्द्रको सम्भाव्यता अध्ययन र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन अनिवार्य छ। क्रिकेट मैदानको रोमाञ्चक दृश्यलाई आधार बनाएर हतारमा कंक्रिट संरचना बनाउन हुँदैन। बरु जैविक विविधतामा असर नपर्ने गरी दिगो, हल्का र स्थानीय सामग्रीमैत्री उच्च-उचाई इको-स्पोर्ट्स कम्प्लेक्सबारे सोच्नुपर्छ।
तेस्रो, पदमार्गका मुख्य स्टेशनहरू—मकरीगाड, सिटि, सिमर र धौलीओडार—मा चियापसल, होटल, शौचालय, स्वास्थ्य सहयोग, सञ्चार र फोहोर व्यवस्थापन सुधार गर्नुपर्छ। स्थानीय चार-तले माटोका घरहरूलाई हेरिटेज होमस्टेका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यसले स्थानीय घरमै आम्दानी पुर्याउँछ र पर्यटकलाई मौलिक अनुभव दिन्छ।
चौथो, नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवै “देवभूमि” का रूपमा परिचित भएकाले अन्तरदेशीय धार्मिक तथा पर्या-पर्यटन सर्किट बनाउन सकिन्छ। उत्तराखण्डका तीर्थयात्रीलाई महाकालीका झोलुङ्गे पुल वा सीमा नाकाबाट नेपाल भित्र्याएर अपि हिमाल, बडिमालिका र खप्तड जोड्ने मार्ग विकास गर्न सकिन्छ। यसका लागि दुवै देशका सरकार, स्थानीय तह र पर्यटन व्यवसायीबीच सहकार्य आवश्यक छ।
हिमालले दिएको निम्तो
अपि हिमालको फेदीमा खेलिएको क्रिकेटले हामीलाई मनोरञ्जन मात्र दिएन। यसले एउटा निम्तो दियो।
निम्तो—सुदूरपश्चिमलाई फेरि हेर्न। निम्तो—सीमाका गाउँलाई केवल भू-राजनीतिक नक्सामा होइन, मानवीय जीवनमा बुझ्न। निम्तो—हिमाललाई केवल चढ्ने वस्तु होइन, जीवित संस्कृति र प्रकृतिको घर मान्न। निम्तो—पर्यटनलाई केवल व्यवसाय होइन, स्थानीय भविष्य बनाउने माध्यमका रूपमा सोच्न।
त्यो भिडियोमा खेलिरहेका युवाहरूले शायद यति ठूलो बहसको कल्पना गरेका थिएनन्। उनीहरू त केवल खेलिरहेका थिए—आफ्नो गाउँमा, आफ्नो हिमालमुनि, आफ्नो आकाशमुनि।
तर कहिलेकाहीँ इतिहास ठूलो भाषणबाट होइन, सानो दृश्यबाट सुरु हुन्छ। कहिलेकाहीँ देशको ध्यान बजेट भाषणले होइन, हिमालको फेदीमा हानिएको एउटा बलले तान्छ।
अपि हिमालको काखमा उडेको त्यो बल सायद क्रिकेटको बल मात्र थिएन। त्यो सुदूरपश्चिमको सपना थियो—हिउँमाथि चम्किएको, हरियो मैदानबाट उडेको, र देशलाई सोधिरहेको:
