नेपाली उखानहरू छोटा हुन्छन्, तर तिनले जीवनका ठूला सत्य बोकेका हुन्छन्। “अघिपछि स्याहार, चोर आउने दिन बिस्याहार” त्यस्तै उखान हो। सतहमा यो घर, स्याहार र चोरीको कुरा जस्तो सुनिन्छ। तर यसको भित्री अर्थ समय, सावधानी र जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ।

यसले भन्छ – मानिस धेरैपटक सामान्य समयमा निकै सतर्क देखिन्छ, तर साँच्चिकै सावधानी चाहिने बेला चुक्छ। दिनहुँ ढोका बन्द गर्ने, ताल्चा जाँच्ने र सामान मिलाएर राख्ने मानिस चोर आउने दिनचाहिँ ढोका खुलै छोड्छ। समस्या त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

यो चोरको कथा मात्र होइन। यो मानिसको बानीको कथा हो।

हामी परीक्षा नजिकिएपछि मात्रै पढाइ सम्झिन्छौँ। रोग लागेपछि मात्रै स्वास्थ्यको ख्याल गर्छौँ। दुर्घटना भएपछि मात्रै सडक सुरक्षाको कुरा गर्छौँ। बाढी आएपछि मात्रै नदी किनारको जोखिम देख्छौँ। संकट टरेपछि फेरि पुरानै बानीमा फर्किन्छौँ। यही ढिलासुस्तीमाथि यो उखानले व्यंग्य गर्छ।

सावधानी होइन, समयमै सावधानी

यो उखानले सावधानीको विरोध गर्दैन। बरु भन्छ – सावधानी सही समयमा चाहिन्छ। अघिपछि मात्रै स्याहार गरेर हुँदैन, मुख्य बेला पनि होस चाहिन्छ।

कतिपय मानिस साना कुरामा धेरै चिन्ता गर्छन्, तर ठूला निर्णयमा लापरबाही गर्छन्। मोबाइल हराउला भनेर डराउँछन्, तर भविष्यको बचतबारे सोच्दैनन्। अरूले के भन्लान् भनेर सचेत हुन्छन्, तर आफ्नो स्वास्थ्य, पढाइ, सम्बन्ध वा कामप्रतिको जिम्मेवारीमा ढिलो गर्छन्।

यहीँ उखानको सार छ – सतर्कता देखावटी होइन, व्यवहारमा देखिने हुनुपर्छ।

घरदेखि सरकारसम्म

यो उखान व्यक्तिगत जीवनमा मात्र लागू हुँदैन। समाज र सरकारको व्यवहारमा पनि उत्तिकै मिल्छ।

विपद् नआएको बेला योजना बन्छ, बैठक हुन्छ, भाषण हुन्छ। तर जब बाढी, आगलागी, भूकम्प वा महामारी आउँछ, त्यही बेला व्यवस्था कमजोर देखिन्छ। त्यसपछि मात्र राहत, अनुगमन, समिति र छानबिन सुरु हुन्छ। अघिपछि स्याहार, चोर आउने दिन बिस्याहार – यही हो।

राजनीतिमा पनि यस्तै हुन्छ। चुनावअघि जनताको नाममा ठूला प्रतिबद्धता गरिन्छ। घोषणापत्रमा अधिकार, रोजगारी, स्वास्थ्य, शिक्षा र सुरक्षा सबै लेखिन्छ। तर जब जनताले सेवा खोज्छन्, कार्यालय धाउनुपर्छ। जब पीडितले न्याय माग्छ, फाइल हराउँछ। जब नागरिकलाई राज्य चाहिन्छ, राज्य मौन बस्छ।

त्यसैले यो उखान घरायसी चेतावनी मात्र होइन। यो शासन, जवाफदेही र नागरिक सेवाको पनि कसौटी हो।

सम्बन्धमा पनि यही गल्ती

मानवीय सम्बन्धमा पनि हामी धेरैपटक यही चुक गर्छौँ। सम्बन्ध बिग्रिएपछि मात्रै माफी माग्छौँ। अभिभावक बिरामी भएपछि मात्रै समय दिन खोज्छौँ। साथी टाढिएपछि मात्रै उसको मूल्य बुझ्छौँ। परिवारसँग बस्ने कुरा थाहा हुन्छ, तर व्यस्तताको बहानामा सारिरहन्छौँ।

सम्बन्ध टिकाउने कुरा ठूलो घोषणा होइन। नियमित सानो ध्यान हो। तर हामी त्यो ध्यान त्यतिबेला दिन्छौँ, जब ढिलो भइसकेको हुन्छ। यही कारण यो उखान सम्बन्धको भाषामा पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण छ।

मोबाइल र इन्टरनेटको समयमा

आज यो उखान मोबाइल र इन्टरनेटको जीवनमा पनि मिल्छ। कमजोर पासवर्ड राख्ने, सबै ठाउँमा एउटै पासवर्ड चलाउने, व्यक्तिगत सूचना जथाभाबी राख्ने, ठगीको लिंकमा क्लिक गर्ने – यी सबै आजका “चोर आउने दिन बिस्याहार” हुन्।

हामी फोनमा कभर हाल्छौँ, तर आफ्नै सूचना कति असुरक्षित छ भन्ने सोच्दैनौँ। फोटो जोगाउँछौँ, तर आफ्नो खाता सुरक्षित राख्न बिर्सन्छौँ। जब खाता दुरुपयोग हुन्छ, पैसा हराउँछ वा निजी सूचना बाहिरिन्छ, तब मात्र होस खुल्छ।

पुरानो उखान यसरी नयाँ समयमा पनि उत्तिकै मिल्छ।

उखानले दिने पाठ

“अघिपछि स्याहार, चोर आउने दिन बिस्याहार” ले तीन कुरा सम्झाउँछ।

पहिलो, सावधानी निरन्तर हुनुपर्छ।
दोस्रो, मुख्य बेला चुक्नु सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो।
तेस्रो, तयारी कागजमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

जीवनमा धेरै गल्ती ज्ञान नभएर होइन, समयमा ज्ञान प्रयोग नगरेर हुन्छ। हामीलाई के गर्नुपर्छ भन्ने थाहा हुन्छ, तर कहिले गर्नुपर्छ भन्ने अनुशासन हुँदैन। यही कमजोरीलाई यो उखानले सरल भाषामा समातेको छ।

अन्त्यमा

जीवनमा संकट सधैँ सूचना दिएर आउँदैन। चोर आउने दिन थाहा हुँदैन। त्यसैले स्याहार पनि देखावटी होइन, नियमित र जिम्मेवार हुनुपर्छ।

अघिपछि सजग देखिनु सजिलो छ। असली परीक्षा त्यतिबेला हुन्छ, जब सावधानी साँच्चिकै चाहिन्छ। त्यही बेला होस गुम्यो भने पहिलेको सबै स्याहार अर्थहीन हुन्छ।

जीवनमा सबैभन्दा ठूलो क्षति धेरैपटक तयारी नहुँदा होइन, सही समयमा सावधान नहुँदा हुन्छ। “अघिपछि स्याहार, चोर आउने दिन बिस्याहार” भन्ने उखानले आज पनि यही सम्झाइरहेको छ।