एउटा गाउँमा एक शिक्षक थिए सेवानिवृत्त भएका। सेवानिवृत्त भएपछि उहाँको दिनचर्या सरल थियो। बिहान गाउँको बाटो हिँड्ने, चौतारामा केहीबेर बस्ने र भेटिएका मानिसहरूसँग गफ गर्ने। उहाँसँग एउटा विशेष बानी थियो – कसैले जीवनको कुनै समस्या सुनायो भने उहाँ सिधै उपदेश दिनुहुन्नथ्यो। बरु कुनै उखान सुनाइदिनुहुन्थ्यो।
एक दिन गाउँका केही युवा निकै उत्साहित हुँदै उहाँकहाँ पुगे।
“हामीले गाउँ परिवर्तन गर्ने योजना बनाएका छौँ,” उनीहरूले भने।
“राम्रो कुरा हो,” शिक्षकले मुस्कुराउँदै उत्तर दिनुभयो।
युवाहरूले योजना सुनाउन थाले। कसैले पुस्तकालय बनाउने कुरा गर्यो, कसैले खेलमैदान, कसैले पर्यटन विकास, कसैले कृषि सुधार। कुरा निकै सुन्दर थियो। सपना झन् सुन्दर।
एक वर्षपछि शिक्षकले ती युवाहरूलाई फेरि भेट्नुभयो।
“अनि पुस्तकालय बन्यो?”
“अहँ, जग्गाको कुरा मिलेन।”
“खेलमैदान?”
“त्यो पनि रोकियो।”
“कृषि कार्यक्रम?”
“छलफलमै छ।”
“पर्यटन योजना?”
“त्यसको लागि अर्को समिति बनाइएको छ।”
यति सुनेपछि शिक्षक केहीबेर चुप लाग्नुभयो। अनि हल्का हाँस्दै भन्नुभयो—
“बाबुहरू, यो त अँध्याराको काम खोलाको गीत भएछ।”
त्यहाँ उपस्थित सबै जना हाँसे। तर त्यो हाँसोसँगै उनीहरू केही गम्भीर पनि बने।
किनभने उनीहरूले पहिलोपटक बुझ्न थालेका थिए – कामको चर्चा र कामको उपलब्धि एउटै कुरा होइन।
“अँध्याराको काम खोलाको गीत” नेपाली समाजमा निकै पुरानो उखान हो। यसको अर्थ हो – व्यर्थ, अर्थहीन वा कुनै ठोस परिणाम नदिने काम।
यस उखानका दुईवटा बिम्ब निकै रोचक छन्।
पहिलो, अँध्यारो।
अँध्यारोमा मानिसले काम त गर्न सक्छ, तर के गरिरहेको छ भन्ने स्पष्ट देखिँदैन। दिशा छुट्न सक्छ, गल्ती हुन सक्छ, र धेरै मेहनतपछि पनि नतिजा नआउन सक्छ।
दोस्रो, खोलाको गीत।
खोला निरन्तर बग्छ। उसका आवाजहरू सुन्न रमाइला लाग्छन्। वर्षाको समयमा त झन् खोला आफैँ एउटा सङ्गीतजस्तो सुनिन्छ। तर त्यो गीतले कुनै काम पूरा गर्दैन। त्यो केवल आवाज हो – क्षणिक, बगिरहेको र समात्न नसकिने।
सायद यही कारणले हाम्रा पुर्खाहरूले परिणामहीन कामको तुलना खोलाको गीतसँग गरे।
हाम्रो समाजमा यस्ता दृश्यहरू नयाँ होइनन्।
कुनै गाउँमा वर्षौँदेखि एउटा भवन बन्ने चर्चा चलिरहेको हुन्छ। बजेटका कुरा हुन्छन्। बैठक बस्छन्। भाषण हुन्छन्। समाचार पनि बन्छन्। तर भवनको जगसमेत खनिएको हुँदैन।
कतिपय कार्यालयमा फाइलहरू यताउता सर्छन्। टिप्पणी लेखिन्छ। प्रतिवेदन तयार हुन्छ। बैठकमाथि बैठक बस्छ। तर अन्तिम निर्णय आउँदैन।
कहिलेकाहीँ व्यक्तिको जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ।
नयाँ वर्ष लागेपछि कसैले डायरीमा ठूलो सूची बनाउँछ – यो सिक्ने, त्यो गर्ने, यता जाने, उता पुग्ने। केही दिन उत्साह रहन्छ। तर महिनौँपछि फर्केर हेर्दा सूचीका अधिकांश लक्ष्य कागजमै बाँकी हुन्छन्।
योजनाहरू थिए।
गतिविधिहरू पनि थिए।
तर उपलब्धि थिएन।
त्यही बेला यो उखान चुपचाप आएर कानमा फुसफुसाउँछ – “अँध्याराको काम खोलाको गीत।”
यस सन्दर्भमा एकजना सिकर्मीको कथा छ।
उनलाई एउटा घरका लागि ढोका बनाउन जिम्मा दिइएको थियो। उनी बिहानैदेखि काममा जुट्थे। काठ यताउता सार्थे। औजार मिलाउँथे। नापजोख गर्थे। काम गरिरहेको दृश्य हेर्दा जोसुकैले भन्थ्यो—“कति मेहनती मानिस!”
तर दिन बिते, हप्ता बिते।
ढोका तयार भएन।
किनकि उनले कामभन्दा कामको तयारीमा बढी समय खर्च गरेका थिए।
अन्ततः घरधनीले अर्कै सिकर्मी बोलाए।
उसले धेरै कुरा गरेन। उसले काम गर्यो।
केही दिनमै ढोका तयार भयो।
त्यो दिन गाउँका एक वृद्धले भन्दै थिए-
“हल्लाले घर बन्दैन, हातले बनाउँछ।”
सायद त्यो वाक्य पनि “अँध्याराको काम खोलाको गीत” कै अर्को रूप थियो।
आजको संसारमा हामी ‘व्यस्त’ हुनुमा गर्व गर्छौँ।
कति काम छ!
कति दौडधुप छ!
कति बैठक छन्!
कति फोन छन्!
तर कहिलेकाहीँ जीवनले एउटा असहज प्रश्न सोध्छ—
“यति सबैपछि हासिल के भयो?”
त्यो प्रश्न सरल छ, तर गहिरो छ।
किनभने समयको मूल्य हामीले बिताएका घण्टाले होइन, सिर्जना गरेका परिणामले तय गर्छ।
खेतमा बिताएको समय अन्नमा देखिनुपर्छ।
कक्षाकोठामा बिताएको समय ज्ञानमा देखिनुपर्छ।
कार्यालयमा बिताएको समय उपलब्धिमा देखिनुपर्छ।
र जीवनमा बिताएको समय अर्थमा देखिनुपर्छ।
हाम्रा उखानहरू पुस्तकका पाना पढेर बनेका होइनन्। ती जीवन पढेर बनेका हुन्। अनेक पुस्ताले भोगेका अनुभव, देखेका असफलता र सिकेका पाठहरूको सार हुन्।
“अँध्याराको काम खोलाको गीत” ले आज पनि हामीलाई एउटा सरल तर महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ-
व्यस्त देखिनु सजिलो छ, उपयोगी हुनु गाह्रो।
गतिविधि धेरै गर्न सजिलो छ, परिणाम दिन गाह्रो।
तर अन्ततः मानिसलाई सम्झिने कारण उसको दौडधुप होइन, उसले छोडेको उपलब्धि हुन्छ।
त्यसैले काम गर्दा एउटा प्रश्न आफैँलाई सोधिरहनु राम्रो—
“म खोलाको गीत त गाइरहेको छैन?”
यदि उत्तर ‘छैन’ हो भने, तपाईंको मेहनत सही दिशामा छ।
यदि उत्तर ‘हो’ हो भने, सायद केही समय रोकिने, सोच्ने र बाटो मिलाउने बेला आएको छ।
किनभने जीवन छोटो छ र त्यो केवल आवाजमा होइन, अर्थमा खर्चिनु पर्ने चीज हो।
उखानको भावार्थ: व्यर्थ, अर्थहीन वा कुनै ठोस परिणाम नदिने काम; धेरै गतिविधि भएजस्तो देखिए पनि उपलब्धि ननिस्कने अवस्था।
